Innehållsförteckning för Huisgenoot Junior - Ons Wonderlike Wereld från Huisgenoot

Juwee.l van die Kalahari Die Okavango-delta is in een van die wêreld se heel droogste gebiede geleë, maar vorm ’n oase propvol verskeidenheid vir plante sowel as diere. Die delta bestaan uit ’n netwerk van moerasse, eilande, kanale en seisoenale vloedvlaktes wat ’n unieke ekostelsel met ’n fassinerende plant-en wildlewe skep. Waar kom die water vandaan? Die gebied maak deel uit van die Groot Skeurvallei-stelsel van Oos-Afrika. Die rivier se oorsprong is op die Planalto hoogland in Angola, van waar dit deur Namibië tot in Botswana vloei. Die delta word elke jaar in Botswana se droë seisoen tussen April en Augustus oorstroom. KITS-FEIT Wanneer die delta oorstroom en op sy volste is, kan dit uit die ruimte gesien word. Tydens die vloed swel die delta tot drie keer sy normale…

Plek waar water donder Dié reeks watervalle in die Oranjerivier is in die Noord-Kaap sowat 125 km wes van Upington in die Augrabies-Nasionale Park geleë. Die naam Augrabies is afgelei van die Namawoord aukoerebis, wat “die water wat donder” beteken. Volop wildlewe Die uitgestrekte, droë vlaktes om die waterval is die blyplek van ’n verskeidenheid diere, onder meer talle voëls, 41 reptielsoorte en 50 soogdiersoorte. Daar is ook 70 gras-, struik-, kruie-en boomspesies. Die diere wat daar woon, sluit in wildekatte, spring-en gemsbokke, klipspringers, grootoorvosse en rooikatte. Een van die meer ontwykende dierasietjies is die Augrabies-platakkedis, wat binne ’n radius van net 100 km om die waterval voorkom. KITS-FEIT Die hoogste aangetekende watervloed was 7 800 m³/sek. in 1988. Dis meer as drie keer die gemiddelde vloeispoed van die Niagara-waterval…

Op soek na dwelmheuning Hoog teen die hange van die Himalaja-gebergte in Nepal is daar heuning wat so heerlik is dat dit ’n mens laat hallusineer. Die reuse-heuningbye van die Himalaja bou hul neste teen die steil kranse van die berge en is bekend vir hul “mal heuning”. Hierdie heuning is ongelooflik gewild en plaaslike heuningjagters waag hul lewe om dit in die hande te kry. Bergroos vol doepa Die heuning is so uniek omdat dit sekere tye van die jaar gifstowwe van die bergroos bevat. As ’n mens of dier hierdie gifstowwe inkry, word die senustelsel aangetas. Dit laat ’n mens lighoofdig en eufories voel, maar te veel van die heuning kan jou dood beteken. Bewaring Wetenskaplikes het agtergekom dat die getalle van die reuseheuningby van die Himalaja elke…

’n Geologiese wonderland Die Yellowstone-Nasionale Park is deels in Noordwes-Wyoming, Suid-Montana en Oos-Idaho geleë. Dis ’n uitgestrekte verskeidenheid van kleurryke geotermiese strukture en fantastiese wildlewe. Dis die oudste nasionale park in die VSA en bevat meer as 10 000 hidrotermiese strukture, onder meer warmbronne, modderpotte, rookgate, kalksteenterrasse en veral geisers. Een van Amerika se nasionale diere, die bison, woon daar, asook twee enorme beerspesies, wolwe, Amerikaanse elke en ander interessante diere en plante. Bere met kleure Twee van die grootste Amerikaanse beersoorte bly in die park: grysbere en swartbere. Die grys-of bruinbere (grizzlies) is die grootste van die twee. Yellowstone is een van die min ekostelsels waar hierdie bere saam voorkom. Swartbere is beter by woude aangepas danksy hul kort, gekromde kloue wat hulle help om boom te klim en struike…

Waar die grond en die lug ontmoet In Bolivië is daar ’n wit woestyn wat kilometers ver strek en jou laat voel asof jy tussen wolke sweef. Salar de Uyuni is die grootste soutvlakte ter wêreld. Dis 10 500 km² groot en geleë op die Altiplano, ’n hoë plato wat dieselfde tyd as die magtige Andes-gebergte ontstaan het. As die vlakte op sy droogste is, word dit bedek deur veelhoekige patrone, maar as dit nat is, verander dit in die grootste spieël wat jy nog gesien het. Uyuni beteken “omringde plek”, maar is ook die naam van ’n stad wat toegang tot die vlakte bied. 10 500 KM² Kaktus-eilande In die middel van die soutvlakte is daar twee eilande wat soos oases lyk: Isla el Pescado (Viseiland) en Isla Incahuasi (Inkahuis-eiland). Isla…

Onder die ysige oppervlak wag fassinerende ontdekkings As jy aan Antarktika dink, dink jy aan uitgestrekte wit landskappe, gletsers en omringende oseane. Maar onder die oppervlak skuil ’n heel ander wêreld. Deur die jare het wetenskaplikes en ontdekkers afgekom op berge, mere en lewensvorms soos bakterieë wat alles onder Antarktika se gletsers, ysplate en ysbanke skuil. Ysplate is gewoonlik meer as 5 000 km2 en bevat sowat 99 persent van al die varswater op aarde. Ysbanke is drywende platforms wat ontstaan waar gletsers of ysplate by die see invloei. Superbakterieë Die smeltende ys op die Antarktiese Skier-eiland het gelei tot die ontdekking van wat wetenskaplikes bakterieë met “supermagte” noem. Hulle is bestand teen antimikrobiese middels – antibiotika, asook teenvirus-, teenswam-en teenparasiet-medisynes – wat infeksies in mense, diere en plante keer of…

Sinkende eilande van die Stille Oseaan In die Stille Oseaan is daar eilande wat letterlik besig is om onder die water te verdwyn. Die stygende seevlak is besig om die Solomoneilande – wat oos van Papoea-Nieu-Guinee lê – in waterwêrelde te verander. Die Solomon-eilande beslaan ses hoofeilande en meer as 900 klein eilandjies in Oseanië. In die afgelope ses dekades is vyf van die eilandjies heeltemal oorstroom en ses het meer as 20 tot 60 persent van hul droë grond verloor. Wetenskaplikes blameer klimaatverandering, kus-erosie en kwaai winde. KITS-FEIT Van die plantegroei wat deur die stygende oseaan oorstroom is, word op sowat 300 jaar oud geraam. Stygende seevlak Daar word geraam dat die seevlak hier sedert 1993 tussen 7 en 10 mm per jaar styg, wat drie keer hoër is…

Die groen see van Afrika Met sy oueroue vulkane, versteende woude, fossiele en Nylkrokodil is ’n besoek aan die Turkana-meer soos ’n kuier in prehistoriese tye. Die meer lê tussen Noord-Kenia en Suid-Ethiopië en maak deel uit van die Groot Skeurvallei van Oos-Afrika. Dit word omring deur ’n droë landskap en die nabygeleë Chalbi-woestyn, wat dit die grootste standhoudende woestynmeer in die wêreld maak. Dit strek oor digby 300 km – dis amper so lank soos 2 500 rugbyvelde! KITS-FEIT Die meer word dikwels die “Jade Sea” genoem omdat blougroen alge die water ’n pragtige turkooisgroen kleur gee. Die hoë konsentrasie sout in die water maak dit ook die grootste alkaliese meer in Afrika. Fossielvondste Die sediment (afsaksel) op die meerbodem bestaan uit klei, slik en sandsteen wat fossiele volmaak…

Die wêreld se oudste woestyn Die Namib is na raming al 55 tot 80 miljoen jaar ’n droë gebied en is waarskynlik die oudste woestyn op die planeet. Die woord “namib” beteken “eindelose plek” in die Khoekhoegowab-taal. En goeiste, is dit eindeloos! Die woestyn strek meer as 2 000 km langs die Atlantiese kus van Suid-Afrika, Namibië en Angola af. Sossusvlei Sossusvlei, wat as “doodloop-moeras” vertaal kan word, is in die suidweste van die Namib. Dis ’n asemrowende gesig met groot, rooi duine wat ’n wit sout- en-klei-pan omring. Die swart geraamtes van 900 jaar oue akasiaboom-fos kontras met die siele vorm ’n skerp kleure van die omgewing. Dié bome is al eeue lank dood, maar weens die droë klimaat het hulle nie vergaan nie. Die pan is aan die…

Woudmoeder Op Madagaskar, ’n eiland aan die suidoos-renalakus van Afrika, word kremetartbome of reniala genoem, wat “moeder van woude” beteken. Die Kremetartlaan (ook die Baobab-laan genoem) is een van die plekke op die eiland wat die meeste besoek word. Reusagtige Grandidieri-kremetartbome (Adansonia grandidieri) pryk weerskante van ’n grondpad tussen die stede Morondava en Belo’ni Tsiribihina. Die laan is 260 m lank en bevat 20 tot 25 kremetarte. KITS-FEIT Die Laan van Kremetarte is in 2015 tot nasionale monument verklaar – Madagaskar se eerste natuurlike monument. Blomme van die nag Die kremetartbome blom tussen Oktober en Mei en die wit blomblare maak net snags oop. Al die stuif-word op die eerste blomnag vrygestel. Nagdiere meel soos vurkmerk-lemurs, nagapies, vrugtevlermuise en insekte soos die pylstertmot bestuif die blom-Die lemurs se snoete word…

Plek van lewende dinosourusse Op een van die sowat 18 000 eilande wat die Republiek van Indonesië vorm, sluip daar enorme prehistoriese dierasies rond. Komodo-eiland is die blyplek van die wêreld se grootste en een van sy giftigste likkewane, die Komodo-draak. Die eiland maak deel uit van die Klein-Soenda-argipel, ’n verspreide groep eilande in Suidoos-Asië. Die welige omgewing van die eiland is ’n verkennersparadys. Pienk seestrand Komodo-eiland spog met een van net sewe pienk strande in die wêreld. Die strand kry sy pienk kleur van ’n kombinasie van wit sand wat uit koraal, skulpe en koolstof bestaan, asook die rooi doppies van ’n mikroskopiese organisme wat Foraminifera genoem word. Bewaring Die Komodo-Nasionale Park beslaan drie eilande, Komodo, Rinca en Padar, asook kleiner eilande. Die Indonesiese regering het die park in…

Grot van die bergrivier Die wêreld se grootste natuurlike grot, die Hang So’n Doòng in Viëtnam, is so enorm dat ’n Boeing 747 daardeur kan vlieg sonder dat sy vlerke aan die grotwande raak. Die grot is meer as 9 km lank, 200 m hoog op sy hoogste plekke en 160 m wyd. Die volume is 38,5 miljoen kubieke meter, wat beteken ’n hele blok wolkekrabbers kan daarin pas! Ontdekking Die spelonk is dalk meer as 3 miljoen jaar oud, maar dis net 23 jaar gelede ontdek, en boonop heel toevallig. Hò Khanh, ’n boer van die omgewing, het op die grot afgekom terwyl hy op soek was na hout in die oerwoude van die Quang Binh-provinsie. Hy kon die grot jare daarna nie weer opspoor nie omdat dit agter…

Terugvind van Spanje se verlore diere Die natuur is oor die wêheen reld ontwrig deur die uitsterwing van sommige hoeksteendiere, oftewel diersoorte wat ’n balans in die ekostelsel help handhaaf. In Spanje is heelparty projekte daarop gemik om hierdie balans te herstel in die Iberiese Hoogland, wat oos van die hoofstad Madrid geleë is. Diere soos die Iberiese los, wildeperde en die swartaasvoël word almal bedreig weens te veel jagtery, te min kos en verlies aan habitat. Hul hervestiging in die gebied baat sowel die natuur as mense. Natuurlike weiding Natuurlike weiding is ’n proses waarin plantvreters die landskap help verander en ’n ryk biodiversiteit help vestig deur die lang gras vir ander plantvreters korter te maak. Dit verminder ook veldbrande en skep ’n omgewing waarin blomsoorte kan floreer. Die…

Wittebrood-hoofstad van die wêreld Dis een van die mees romantiese plekke op aarde en ’n mens kom gou agter hoekom miljoene mense elke jaar op die Niagarawaterval verlief raak. Die waterval maak deel uit van sowel die Amerikaanse deelstaat New York as die Kanadese provinsie Ontario. Dit is geleë in die Niagara-rivier, wat ’n natuurlike grens tussen die twee lande vorm. Die omgewing bied asemrowende stedelike en natuurlike uitsigte. Die Niagara-waterval bestaan eintlik uit drie valle: die Kanadese Horseshoe Falls, die American Falls en die Bridal Veil Falls. Vallende visse Terwyl dit gevaarlik vir mense is om by die waterval af te spring, is daar baie visse soos reënboogforelle wat suksesvol daar afplons. Hul lywe is ligter en meer vaartbelyn, wat die afstort tot in die kuil daaronder veiliger maak.…

’n Geheimsinnige onderwatergrot Tydens die Ystydperk – omtrent tussen 12 000 en 115 000 jaar gelede – het ’n enorme sinkgat langs die kus van Belize in Sentraal-Amerika ontstaan. Dit was nie sommer enige sinkgat nie, maar een wat deur varsen seewater oorstroom is. Die Groot Blou Gat is in die middel van die Vuurtoringrif-atol, ’n ringvormige koraalrif sowat 80 km van die kus van Belize af. Dis 300 m wyd en na raming meer as 120 m diep. Ons ken sinkgate meestal as iets wat op land vorm, maar die een by Belize het in die see beland nadat ’n grotstelsel ineengetuimel het. Seelewe Die Vuurtoringrif-atol wemel van eksotiese seediere soos middernag-papegaaivisse, reuse-sponse en krewe. Heelparty haaispesies soos Karibbiese rifhaaie, verpleegsterhaaie, hamerkoppe, stierhaaie (in SA as Zambezi-haaie bekend) en…

’n Evolusie-uitstalkas Met reuse-skilpaaie, swemmende likkewane, eksentrieke voëls en aktiewe vulkane is dit geen wonder dat die Galápagos-eilande deur die jare die inspirasie vir eindelose verhale was nie. Dit lê sowat 1 000 km van die kus van Ecuador af en bestaan uit ’n ketting van 127 eilande van verskillende groottes. Die eilande lê op ’n plek waar drie seestrome bymekaarkom: die Humboldt-stroom (koue, voedingryke water), die Panama-stroom (warm water) en die Cromwell-stroom (’n koue, opwellende stroom). Al lê die eilande op die ewenaar en is die klimaat dus warm, sorg die mengsel met koue strome vir ’n unieke biosfeer. Vulkaniese eilande Anders as die meeste eilande was dié in die Galápagos-groep nooit deel van die supervasteland Pangea nie. Pangea was ’n enkele, reusagtige landmassa wat mettertyd in die vastelande…

Afrika se groen hart Die wêreld se naasgrootste reënwoud lê reg in die middel van Afrika. (Kyk op bl. 56 waar die grootste een is.) Die Kongobekken-reënwoud strek na raming oor tussen 2 en 3,7 miljoen km² en ses Afrikalande: Kameroen, die Sentraal-Afrikaanse Republiek, die Republiek van die Kongo, die Demokratiese Republiek van die Kongo (DRK), Gaboen en Ekwatoriaal-Guinee. Die ewenaar (wat die aardbol in noord en suid verdeel) loop deur die bekken en sorg vir ’n vogtige, tropiese klimaat. Dié tropiese woud is die blyplek van die grootste aantal soogdiere, voëls, amfibieë, visse en swaelstert-vlinders in Afrika. KITS-FEIT Bonobo-ape, wat net in die DRK aangetref word, deel sowat 98,7 persent van hul DNS met mense. Gorillas in die mis Al vier gorilla-subspesies kom in die reënwoud voor: die westelike…

Kaapse blommeryk Die fynbos-bioom maak 80 persent uit van die Kaapse blommeryk, die kleinste van die ses blomstreke in die wêreld. Die fynbos-bioom is in die Wes-Kaap en dele van die Oos-Kaap. Fynbos verkies droë somers en nat winters. Dit word ’n Mediterreense klimaat genoem en kom in Suid-Afrika net in die Wes-Kaap voor. Die woord fynbos is ’n versamelnaam vir ’n verskeidenheid plante. Daar is vier soorte fynbos: kleiner struike soos heide, rietagtige plante, bol-plante en groter struike soos proteas. Wildlewe Daar was altyd ’n groot verskeidenheid diersoorte in die streek, maar van die groter soogdiere is net ’n paar boksoorte soos bontebokke, grysbokke en duikers oor, asook Kaapse bergsebras, jakkalse en hier en daar ’n luiperd. Party insekte kom slegs in fynbosstreke voor, soos die bergnooientjie. Dié skoenlapper…

Japan se sneeubedekte skat Dis nie net die hoogste plek in Japan nie, dis ook ’n nasionale simbool. Japannese beskou die berg Foedji as een van hul drie heilige berge. Dis ’n slapende vulkaan, wat beteken dit lyk onaktief maar dit kan enige oomblik aktief word. Nie net is dit een van die gewildste toeristebestemmings in Japan nie, dis ook die berg wat al deur die meeste mense uitgeklim is. KITS-FEIT Heel bo-op Foedji is ’n piepklein poskantoor van waar klimmers briewe of poskaarte vir vriende en familie kan stuur. Drie-in-een Foedji bestaan eintlik uit drie oorvleuelende vulkane: Komitake, Ko Fuji (“Ou Foedji”) en Shin Fuji (“Nuwe Foedji”). Hoogste kruin Die bergspits is 3 776 m bo seevlak. Dis 4,6 keer hoër as die Burj Khalifa in Dubai, die hoogste…

Deur die natuur gebeitel Jy sal miskien nie regte feetjies sien as jy Turkye se Feetjieskoorstene besoek nie, maar maak jou gereed om deur hierdie natuurwonder betower te word. Die duisende rotsformasies in die vorm van keëls en piramides – waarvan party uitgekerf is om wonings te vorm – is oral in die valleie van Kappadosië in Sentraal-Turkye te sien. Hulle word ook hoedoes genoem en bestaan uit sagte klipstele met kappies van harde klip wat soos sampioenhoede lyk. Bewaring Duisende besoekers stroom elke jaar na die feetjieskoorstene en dit gaan dikwels met besoedeling en vandalisme gepaard. Volgens ekotoerisme-groepe word die oeroue kuns en strukture erg verrinneweer. Oorgebruik van die tonnels en paadjies en die oprigting van nuwe geboue en paaie het ook die infrastruktuur ernstig beskadig. Binneberg-stede Baie ou…

Europa se mees uitgestrekte bergreeks Baie miljoene jare gelede het twee enorme tektoniese plate – groot stukke van die aardkors – teen mekaar gebots en Europa se mees uitgestrekte bergreeks geskep. Die Alpe strek oor agt lande: Frankryk, Monaco, Italië, Switserland, Liechtenstein, Duitsland, Oostenryk en Slowenië. Hulle is so lank dat party van die bergreekse grense vorm wat lande van mekaar skei. Die Alpe-bioom lê so hoog dat daar nie op die boonste dele bome is nie. Dis ook koud, winderig en in die winter sneeubedek. Mont Blanc Mont Blanc – Frans vir wit berg – is die hoogste bergspits in die Alpe. Dit maak deel uit van ’n reeks wat die Graiaanse Alpe genoem word en is geleë tussen die Aostavallei in Italië en Savoie en Haute-Savoie in Frankryk.…

’n Waterval van vlinders Skoenlappers is so lig dat as hulle op jou lan jy dit skaars voel. Maar wanneer miljoene Oostelike koningvlinders elke jaar in Mexikostad land, is hul gesamentlike gewig so groot dat hulle boomtakke laat buig. Die Koningvlinder-biosfeerreservaat in die woud van entraal-Mexiko word dan ’n beeldskone toevlugsoord vol fladderende vlerkies. Dis ’n skouspelagtige gesig van helderoranje kleur wat die lug ul en die silwerdenne versier terwyl die geluid van klappende vlerke soo donderstorm weergalm. Op soek na warmte Koningvlinders plant voort in die VSA en Kanada, maar kan nie in die koue maande daar oorleef nie. Hulle kies in September en Oktober koers suide toe en vlieg meer as 4 830 km tot in Sentraal-Mexiko, waar hulle dan tot Maart hiberneer. Die koel klimaat gtige gebiede…

Die droogste woestyn op aarde Het jy al ooit gewonder hoe dit voel om op Mars rond te loop? Die Atacama-woestyn in die noorde van Chili is die droogste woestyn in die wêreld en waarskynlik die naaste wat ’n mens aan Mars kan kom. Die woestyn lê in die reënskadu van die Andesgebergte, wat beteken die berge hou reën uit die gebied uitweg. Die woestyn kry net 1 mm reën per jaar; dis sowat ’n 50ste van die gemiddelde jaarlikse reënval wat in Kalifornië se Vallei van die Dood aange-teken word. In sekere gebiede het daar die afgelope 500 jaar nog nie ’n druppel geval nie. Lewegewende mis Al is die grootste deel van die woestyn onbewoonbaar, is daar tog diere en plante wat by sekere dele aangepas het. Party…

KITS-FEIT In 2023 het wetenskaplikes in die blou-ys-gebiede (lees meer daaroor op die oorkantste bladsy) vyf meteoriete gevind waarvan een ’n bielie van 7,6 kg was. ’n Ruimteklip-begraafplaas Omdat Antarktika so geïsoleer is, kan dit soos ’n ander planeet voel. En geen wonder nie: Klippe en rotse uit die ruimte lê oor die vasteland gestrooi. Meer as 45 000 meteoriete is die afgelope dekades deur wetenskaplikes hier aangetref en verskaf waardevolle inligting oor ons sonnestelsel. Hierdie meteoriete reis meer as 1 600 000 km deur die ruimte en is miljarde jare oud. Die koue weer help hulle bewaar. Sedert meer gletsers weens aardverhitting begin smelt het, is oeroue meteoriete onthul wat baie lank onder die ys begrawe gelê het. Wat is meteoriete? Die meeste meteoriete op die aarde het van…

Middelpunt van die heelal In die middel van Australië is een van die land se beroemdste bakens geleë: ’n reusagtige, rooi sandsteenformasie wat Uluru genoem word (voorheen bekend as Ayers Rock). Dit toring bo die omliggende woestyn uit en is ’n eilandberg – ’n geïsoleerde heuwel of berg wat in die middel van ’n plat vlakte verrys. Teen 348 m is dit hoër as die Eiffel-toring in Parys en strek dit tot baie dieper onder die grond – tot 2,5 km. Uluru hou ’n groot spirituele betekenis in vir die Australiese inboorlinge, wat naas die San van Suider-Afrika as een van die oudste beskawings in die wêreld beskou word. Tawwe tienies van die woestyn Dis nie maklik om in so ’n dorre gebied te woon nie. Temperature styg tot bo…