Innehållsförteckning för 29-Nov-19 från Landbouweekblad

SUID -AFRIK A se debakel met geboortesertifikate wat vereis word vir kinders wat oor die grens reis, het Suid-Afrika ’n fortuin gekos aan verlore toerisme. Die oplossing, hoe laat ook al – ’n kwytskelding is eers vroeg November onderteken ná die verandering maande gelede reeds gemaak is – is welkom. Dit is egter kenmerkend van hoe pynlik stadig en omstrede hervormingsprosesse is, en hoe breed die gaping kan wees tussen veranderinge wat pres. Cyril Ramaphosa belowe ten einde die ekonomie aan te help, en die toepassing daarvan (of nie) deur staatsdepartemente. Die visumkwytskeldings was minstens ’n begin, en daar was onlangs ander, sterker verrassings – veral Okosa wat skielik begin het met die langverwagte opveiling van hoëfrekwensie-breëbandspektrum. ’n Agt jaar lange gesloer met waterlisensies is ook net voor die beleggingskonferensie…

ARTIKELS & RUBRIEKE ■ Digitalisering, outonomie dryf trekkervervaardigers ■ Blootstelling en vennootskappe gee deurslag vir graanwenners ■ Winsstyging van 50% ondanks droogte ■ Bou boerdery só op ná droogte ■ Topuitvoerder skenk volle prysgeld vir landbou-opleiding SPESIAAL ■ Kersgroete, 2020-kalender VIR DIE GESIN ■ 75 jaar van wins in die Koup TEGNOLOGIE Die landbou is midde-in ’n nuwe omwenteling waarin snel-veranderende tegnologie ’n ál groter rol speel in produktiwiteit, laer insetkoste, tydbesparing en ’n hoër winsmarge. Die gouepryswenner op die pas afgelope Agritechnica, John Deere se outonome trekker-konsep, is ten volle elektries en kan tot 500 kW lewer.…

Die N1 by De Doorns was etlike dae lank gesluit nadat oproerige inwoners voorverlede week begin het om die pad af te sper. ’n Vragmotor wat TV’s vervoer het, is onder meer geplunder nadat die bestuurer verhinder is om verder te ry. Me. Eldrina Witbooi, organiseerder van die plaaswerkerregte-organisasie Women on Farms op De Doorns, sê die oproermakers is glo ontevrede omdat hulle nie werk het nie. Sy vrees dat oproermakers, soos in 2012, die dorp gaan invaar en plaaswinkels ook gaan begin plunder. JOHANN PRAEG skryf: Dit is ’n leuen. Dit is nou pluktyd. SUE VISSER skryf: Asseblief. Dan gaan soek jy op ’n ander plek werk! Swak verskoning om te steel. HELEEN HOFFMANN BOTHA skryf: Dan dra jy ’n vragmotorvrag TV’s weg? Belaglik. ESTELLE VAN DER MERWE skryf:…

DIE verbod op alle veilings van lewende hawe in vier provinsies wat die staat kort voor druktyd aangekondig het, kan afslaers en boere tot R180 miljoen per week in omset kos. Dié voorlopige skatting is gemaak deur mnr. Dawie Maree, hoof van bemarking en inligting by FNB Landbou, gegrond op een veiling by Vryburg in Noordwes waarvan die omset R7 miljoen kan beloop. Maree was deel van ’n paneelbespreking oor biosekerheid wat die nasionale dieregesondheidsforum, Hollard en Landbouskrywers Suid-Afrika in Pretoria gehou het. Dit was ure ná die verbod – wat vir Limpopo, Mpumalanga, Gauteng en Noordwes geld – op 14 November aangekondig is. Belanghebbendes in die bedryf sou net ná druktyd met die departement van landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling vergader in die hoop dat die besluit omgekeer sou…

VEEBOERDERY | Net die reën kan uitkoms bied “Sowat R1 miljard is onmiddellik nodig om noodvoer te verskaf aan diere wat vrek,” raam mnr. Willem Symington. “As hierdie geld bestee is en dit reën steeds nie, is die krisis nog nie verby nie.” Volgens mnr. Gerhard Schutte, uitvoerende hoof van die Rooivleisprodusente-organisasie, het boere in die droogtegebiede soos die Noord-Kaap hul veegetalle reeds met 30% verminder. Sowat 80% van die land se grondoppervlak is nét geskik vir vee- of wildboerdery en die droogte het ’n groot impak op landelike gebiede. Hy sê rooivleisprodusente se omset is R80 miljard per jaar. “Met slaggetalle wat met 20% afgeneem het, toon dit die bedryf het vanjaar al R16 miljard verloor vergeleke met vorige jare. Veral in die noordelike en westelike dele is daar…

OPPOSISIEPARTYE het die skuld vir toenemende geweldsmisdaad in die land voor die regering se deur gelê, wat volgens hulle die strafregstelsel ondermyn en dit (die regering) ’n broeiplek van ’n kultuur van misdadigheid maak. Dr. Pieter Groenewald, leier van die VF Plus, het ’n debat aangevra oor die toenemende geweldsmisdaad en die regering se verantwoordelikheid om sy burgers se lewe en eiendom te beskerm. Daar was ’n toename in al sewe kontakmisdade in Suid-Afrika die afgelope jaar. In vergelyking met die wêreld se gemiddelde moordsyfer van 7 per 100 000 mense, teenoor Suid-Afrika se 37 per 100 000, is geweldsmisdaad in die land duidelik buite beheer, het Groenewald gesê. Hy het gesê sowat 4 000 polisiebeamptes, wat die publiek moet beskerm, het misdaadrekords en minder as 18% van alle misdaad…

1 KENIA | Bedrogspul in mielie-invoer oopgevlek Keniaanse belastingbetalers is uit Sh4,5  miljard (sowat R655,7 miljoen) geswendel in ’n sameswering tussen staatsamptenare en mieliemeulenaars. Die parlement se komitee oor openbare finansies het gehoor die amptenare het mielies van meulenaars gekoop teen Sh3  600 (R524) per sak van 90 kg en beweer dit is uit Mexiko ingevoer. Die “invoer” het gevolg ná die regering in 2017 mielie-invoer gelas het om die land te beskerm teen tekorte, wat gelei het tot hoë pryse. Die dokumentasie wat dié uitgawes staaf, het intussen verdwyn en kon deur nóg die landbouministerie nóg die nasio nale graanraad opgespoor word. Die meulenaars het later die verdagte sakke teruggekoop teen Sh2 300 (R335) per sak en dit toe aan Keniane verkoop teen Sh90 (R13,11) per 2 kgpak,…

Sowat 728 miljoen mense uit ’n bevolking van 3,8 miljard in 76 sogenoemde laerinkoms telande het nie toegang tot voldoende voedsel om in hul daaglikse behoeftes te voorsien nie. Dit is die lande wat normaalweg voedselhulp kry en waar voedselsekerheid die grootste probleem is. Die meeste van hierdie lande is in Afrika suid van die Sahara. Suid-Afrika, wat by die middelinkomstelande ingedeel word, word nie hierby ingereken nie. Die dilemma is dat die persentasie honger mense in Suid-Afrika se buurlande in die volgende tien jaar hoog gaan bly. Na raming sal sowat een derde van die streek se bevolking oor tien jaar steeds, om verskeie redes, onvoldoende voedsel hê. In vergelyking met ander streke in die wêreld is dit die slegste prestasie wat verwag word. Die feit dat soveel mense…

Akademici van die Rhodes-universiteit, internasionale navorsers en belanghebbendes in die akwakultuurbedryf het byeengekom om gidsprojekte saam te stel om die koolstofspoor van visboerderye te verminder. Dit is deel van die Verenigde Nasies se AquaVitae-projek vir die verhoging van akwakultuurproduksie in en rondom die Atlantiese Oseaan. Die Rhodes-universiteit se projekte sluit geïntegreerde, multitrofiese akwakultuur (IMTA) op land, ter see en seekomkommer-akwakultuur in. Die projekte kyk onder meer na hoe perlemoen reageer wat in tenks geplaas word saam met seekomkommers wat op soliede afval voed en makro-alge wat opgeloste voedingstowwe van die perlemoenafvalwater verwyder. Perlemoen is gesonder wanneer die tenks skoon gehou word van die perlemoen se afval. Danksy die seekomkommer en alge sal daar minder arbeid no-dig wees om die tenks skoon te maak. Die volwasse seekomkommer kan uiteindelik na China…

D ie suksesvolle en doeltreffende verskansing van graan bly een van die grootste kwessies vir produsente, plaaslik asook internasionaal. Daar is egter produsente wat deurlopend goeie resultate met hul prysrisikobestuur behaal. Wat doen hulle om sukses te behaal en wat kan ons daaruit leer? Ons het hierdie produsente geïdentifiseer en ondersoek ingestel na die redes vir hul sukses. Die volgende 10 punte kan ander produsente help om goeie besluite te neem en die druk van verskansing minder te maak. 1. DIE VERSKIL TUSSEN VERSKANSING EN SPEKULASIE Wees bedag daarop om nie die verskansing van jou graan met spekulatiewe transaksies te vermeng nie. Daar is ’n fyn lyn tussen verskansing en spekulasie: Moenie daardie lyn oorsteek nie. Hoe weet jy of jy besig is om te verskans of te spekuleer?…

Die afgelope paar jaar was daar ’n skerp toename in die landboubedryf van “wondermiddels” wat plantgroei en die grond “verbeter”. Dit sluit in produkte soos oplossings met ’n verskeidenheid voedingstowwe of “nuwe chemiese formulasies”, vergruisde rots, organiese sure, asook verskeie ekstrakte van mikro-organismes en vis-, diereen groenteprodukte. Oordrewe aansprake oor die voordele van sulke produkte vir plante en die grond word dikwels gebruik om die produkte te bemark, met gepaardgaande voor-en-ná-foto’s wat glo die beduidende reaksie op die bepaalde produk toon. Navorsing het egter getoon dat hierdie middels dikwels geen invloed op die opbrengs of gehalte van oeste het nie, en dus vermorste uitgawes vir die boerdery beteken. Bemarking van hierdie “alternatiewe” produkte gaan saam met aansprake oor die rol en doeltreffendheid daarvan in grondverbetering en gewasproduksie. Baie daarvan word…

Soms besef ’n mens nie wat die impak is van die klein take waarmee jy jouself besig hou nie. In 1987 het Suid-Afrikaners onder die leiding van mnr. Jan Toerien, destyds die uitvoerende hoof van Westfalia, besluit om ’n internasionale byeenkoms van al die avokadobedrywe ter wêreld te reël. Dit het navorsers, kwekery-eienaars, telers en produsente ingesluit. ’n Handjie vol verteenwoordigers van elke bedryf het die kongres by die Universiteit van Pretoria bygewoon. Daar was sowat 200 kongresgangers uit 22 lande – te midde van ’n gespanne politieke klimaat. Indien die omstandighede anders was, sou ’n bietjie meer mense sekerlik die kongres bygewoon het. Mnr. Hank Brokaw, die stigter van die wêreld se grootste klonale avokado-kwekery, het in sy verslag aan die Kaliforniese bedryf geskryf: “One of the worst things…

Sonneblomme word wyd gebruik in wisselboustelsels in die somersaaigebied – veral in die weste – en daar word dikwels daarop teruggeval as ’n gewas wat laat in die produksiejaar geplant kan word. Sonneblomme behoort egter nie net as ’n vangoes te dien nie en kán winsgewender wees. Vir optimale sonneblomproduksie is optimale verbouingspraktyke egter nodig. Sonneblomme wat té laat geplant word, kan tot 50% van hul potensiële opbrengs verloor. Die Landbounavorsingsraad se nasionale sonneblomproewe toon wat die beste plantdatum vir elke streek is, asook wat die opbrengswaarskynlikheid en -potensiaal vir die verskillende beskikbare kultivars is ( TABEL ).…

■ DKC64-54BR moet verkieslik op die Oostelike Hoëveld aangeplant word. ■ Groot sukses is al op droëland in KwaZulu-Natal behaal. ■ Die baster moet op hoëpotensiaalgrond verbou word omdat dit ’n hoëpotensiaalbaster is. ■ Finale plantestand: Oostelike Hoëveld – sowat 55 000 plante/ha, KwaZulu-Natal – tot 75 000 plante/ha. ■ Voorkomende swambespuiting word aanbeveel omdat ultrakort basters geneig is om vinniger as mediumgroeiseisoenbasters siektes op te doen. ■ Let op na die onkruiddruk. Die plantvorm is meer regop van aard, met ’n “pynappel-effek”-blaarsoort, en sal dus meer sonlig laat binnedring, veral op rywydtes van 91 cm. ■ Produsente wat die baster wil toets, word aangeraai om dit eers op klein skaal te doen. ■ DKC64-54BR blom vinniger en die beskikbare vog kan dus vir graanvul gebruik word.…

Medallion Mushrooms op die Joostenbergvlakte naby Stellenbosch vorm deel van Highveld Mushrooms, wat die naasgrootste sampioenboerdery in Suid-Afrika is. Elke week word 70-80 ton sampioene gekweek, waarvan sowat 90% op ’n kettingwinkelrak beland. Baring Richardson, direkteur, vertel meer. LIGGING Joostenbergvlakte, Wes-Kaap Watter soort sampioene kweek julle? Wit knopiesampioene en bruinsampioene. Daar is twee verskillende bruinsampioenkultivars — die oop en geslote tipes. Hoe lank is sampioene se groeisiklus? Daar is verskillende afdelings, en elke plaas se groeisiklus verskil. As ons kompos ten volle geïnokkuleer en bedek is, duur dit sowat 18 dae voor die eerste sampioene te voorskyn kom. Dit word binne vier dae geoes. Dan gee ons weer water, en sewe dae daarna pluk ons ons tweede oes. Dit duur dus sowat 34 dae om drie oeste te pluk voor…

PRYSUITDELING AFRIKANERBEESBOERE VEREER TELERS van Afrikanerbeeste en Afrisims is vereer tydens die jaarlikse dinee van die Afrikaner-beestelersgenootskap op Kroonstad. Van links is mnre. Estienne Cronjé (namens sy broer, Pierre-André, Grootkuil-stoetery, Winburg, vir die kudde met die volledigste prestasietoetssyfers), Vin Marcantuono en Johan Potgieter (tegniese raadgewers, Nutri Feeds), me. Lauren James (rasdirekteur van die genootskap wat as die ikoon van die Afrikanerras vir 2019 vereer is), Janes Wasserman (Jewel of Africa, Carleton-ville, ikoon van die Afrisimras vir 2019), Werner Boshoff (Boshoffstoetery, Zeerust, Jongboer van die Jaar), me. Georgette Pyoos (Landbounavorsingsraad, sertifikaat van waardering vir navorsingsevaluering oor die Afrikaner) en dr. Pieter de Kock (Pronk-stoetery, Thabazimbi, vir sy kudde se aanwysing as die LNR se Vleisbeesverbeteringskudde van die Jaar). EERBEWYS VEEKENNER VEREER VIR BYDRAE TOT SKAAPBEDRYF DR. BUKS OLIVIER, veral bekend vir…

LIGGING Strydenburg, Noord-Kaap Van links is mnre. Trompie van Rensburg van Victoria-Wes, Floris Vermeulen, Charl Vermeulen en Charl Vorster, almal van Carnarvon. ’n Nuwe produk, Sendero™ 336 SL wat per vliegtuig of helikopter op digte stande gespuit word, is op die inligtingsdag bekend gestel. Prosopis, ook bekend as muskietboom of suidwesdoring, het al reusedele in veral die Noord-Kaap, maar ook ander provinsies, besmet. Boere voer al jare tevergeefs ’n stryd teen dié indringerplant. In 2012 was reeds meer as 2,3 miljoen ha besmet. Van links is mnre. Hennie Zwiegers, Gerard du Preez, Jan-Hendrik Swiegers en Marius Swiegers. Almal is van Strydenburg, afgesien van Du Preez wat van Britstown is. Dr. Louis du Pisani van die NWKV, al die pad van Port Elizabeth af, en mnr. Urbanus Badenhorst van Douglas. Mnr.…

MARKNEIGINGS ALEXANDRIA BLY UITSKIETER MET 25%-STYGING Die volgende ontleding van grondverkope in Suid-Afrika is van transaksies in die Oos-Kaap vir die 12 maande tot September vanjaar vir grond van meer as 10 ha. Altesame 339 ooreenkomste is in dié tyd in 34 distrikte gesluit. Dit is 4,2% minder as in die ooreenstemmende tyd verlede jaar. Tot soveel as 23 (67,6%) van die distrikte toon dalende prysneigings. Veral die ooste en die Karoo word die ergste geraak. Dit sluit in Cradock (-11,8%), Elliot (-20,5%), Steynsburg (-7,7%), Cathcart (-19,4%) en Uitenhage (-14,3%). Die grootste styging was by Alexandria (25%). In die betrokke tyd is 223  175 ha (11,9% minder as verlede jaar) teen R2,041 miljard verhandel. By Port Elizabeth en Willowmore was daar net enkele transaksies en kon ’n vergelykende syfer teenoor…

Verken die Okavangodelta, die groot riviere van die Caprivistrook en die magtige Victoriawaterval. Ons kundige gidse sal seker maak jy is ten alle tye veilig, gevoed en gemaklik. Hierdie selfrytoer is van die gewildste toere wat Bhejane aanbied. Die rede is eenvoudig: Jy ervaar ’n ware Afrikaavontuur teen ’n redelike prys, en jy het geen spesiale ryvaardighede nodig nie. Saam reis ons van die uitgestrekte Makgadikgadipanne om die Okavangodelta en op met die Pypsteel. Ons vertoef by die geheimsinnige Tsodilo-koppies, ’n wêreldbekende rotskunskol. Dan ry ons oos deur die Caprivi in Namibië en terug na Botswana oor die indrukwekkende Victoriawaterval in Zimbabwe. Die toer eindig met ’n bootreis op die Choberivier, waar jy ’n skemerkelkie geniet terwyl die olifante bad. Bhejane voorsien al die kamptoerusting, en slaan self kamp op.…

€10 miljoen Die Europese Unie het ingestem om nagenoeg €10 miljoen (sowat R169,1  miljoen) beskikbaar te stel vir ’n “steunprogram vir die transformasie van die wyn- en spiritussektor in Suid-Afrika”. Die ooreenkoms tussen Suid-Afrika en die Europese Kommissie is op 12 November aan die parlement voorgelê. Luidens die dokument sal die program deur die Land Bank en dalk die nasionale tesourie bedryf word. Die doel is om handelsmerke wat 100% in swart besit is, te help om te voldoen aan die minimum vereistes om sake te kan doen. – Fin24 30% Na verwagting sal China se jaarlikse varkproduksie met 30% daal weens die uitbreking en verspreiding van Afrika-varkpes, wat nou na raming 150 miljoen tot 200 miljoen varke raak. Dié daling is gelykstaande aan Europa se jaarlikse varkvoorraad en is byna 30%…

’Begin September was die potensiële opbrengs sowat 3 t/ha, maar opbrengste van 1,3 t/ha tot 1,6 t/ha word by ons depots aangemeld.’ DR. WERNER ROSSOUW, direkteur van Silostrat, oor koring-innames in die Vrystaat. Bl. 15 ’Dit gaan die situasie net ondergronds dryf.’ MNR. GERHARD SCHUTTE, hoofbestuurder van die Rooivleisprodusente-organisasie (RPO), oor die verbod op lewendehaweveilings om bek-en-klouseer hok te slaan. Bl. 14 ’Misdadigers se kans om in Suid-Afrika met misdaad weg te kom, is sowat 82%.’ DR. PIETER GROENEWALD, leier van die VF Plus, oor die feit dat minder as 18% van misdaadsake wat aangemeld word, deur die howe verhoor word. Bl. 24 ’Met die aantal droë jare wat ons gehad het, gaan dit meer as een of twee goeie produksiejare kos om van die geldelike terugslag te herstel.’ MNR.…

ZIMBABWE: MEESTERWERK VAN TOEKA In Rhodesië (Zimbabwe) is daar “die plek van vele klippe” — die Zimbabwe-ruïnes (nou bekend as Groot-Zimbabwe). Byna 100 jaar lank word die verbeelding reeds vasgevang deur hierdie groot misterie; hierdie eeue-oue raaisel wat staande gebly het as bouwerk van ’n vervloë beskawing. Dit was in 1868 dat Adam Renders die ruïnes ontdek het, terwyl hy in die digte bosse olifante gejag het. Die Zimbabwe-ruïnes lê 18 myl (29 km) van die dorp Fort Victoria (Masvingo). Die ruïnes bestaan uit ’n ommuurde binneplaas (die Tempel) van 350 voet (sowat 107  m) in deursnee, die Akropolis — hoog teen ’n granietkoppie, en tussenin die sogenoemde Vallei van Ruïnes. Die buitemuur is op plekke 32 voet (9,7 m) hoog en 16 voet (4,8 m) wyd. Dat hierdie merkwaardige stuk…

SPOORVERVOER sal ’n werkbare alternatief vir uitvoerders van subtropiese vrugte word sodra ’n koueketting van sekere sylyne af tot by hawens gehandhaaf kan word. Dít is een van die Sitruskwekersvereniging se langtermynplanne teen die logistieke probleme wat ontoereikende vraghouertariewe by Suid-Afrikaanse hawens veroorsaak, het mnr. Mitchell Brooke, bestuurder van logistieke ontwikkeling by die Sitruskwekersvereniging, op die onlangse Subtrop-bemarkingsimposium op Tzaneen, gesê. Hy het gesê hoewel daar hard gewerk word aan die oopstel van sylyne vir spoorvervoer van die hoofsitrusproduksiegebiede na hawens, sal dit nog ’n tydjie duur voordat dit ’n opsie vir vrugte soos avokado’s kan wees. Hy het gewaarsku dat vertragings in Suid-Afrika se hawens binnekort kan lei tot straftariewe vir boere by hul uitvoerbestemmings.…

DIT is noodsaaklik dat Suid-Afrika sy vleisuitvoer-potensiaal moet ontgin, veral omdat plaaslike verbruikers onder soveel druk verkeer. Dit is egter nie so maklik as om net ’n oorsese mark binne te stap en dadelik te begin verkoop nie, sê me. Estelle van Reenen, bestuurshoof van Sparta, een van Suid-Afrika se groot kommersiële vleisprodusente en -verwerkers. Sy het op ’n markinligtingsdag van die landbou-ekonoom prof. Johan Willemse in Bloemfontein gesê met die uitbreking van beken-klouseer vroeg vanjaar het dit duidelik geword presies hoe belangrik die uitvoermark is toe die plaaslike bedryf nie die oorskot kon uitvoer nie. “Rooivleis is ’n luukse op die plaaslike mark. Ons het dit einde Oktober weer ervaar. Gewoonlik styg die prys van voorkwarte teen die einde van die maand, maar dit het nie gebeur nie. Die…

TULBAGH in die Wes-Kaap is die eerste dorp in Suid-Afrika wat wil sorg dat alle vullis (organies én anorganies) van sy huisbewoners nie op stortingsterreine beland nie. Die Witzenberg-munisipaliteit en Waai, ’n organisasie sonder winsoogmerk, werk saam aan dié projek. Die gidsprojek sluit tans ongeveer 100 huishoudings in Tulbagh in. Mnr. Keith Roman, projekbestuurder, het aan Landbouweekblad gesê dat die projek waardevolle mikro- en makro-elemente, asook organiese koolstof (met kompostering) kan herwin, wat weer as bemesting in landbouproduksie gebruik kan word. Boonop kan die afval wat na ’n vullisterrein moet gaan met tot 90% verminder. Dit kan die Witzenberg- munisipale vullisterrein se gebruikstyd met tot twintig jaar verleng. “Deur organiese en herwinbare afval in die kombuis te skei van die materiale wat na die vullisterrein moet gaan, sal die koste…

Dit is ’n nimmereindigende bron van verbasing dat so baie mense op onopgeleide raadgewers vertrou in die voorbereiding van hul testamente, een van die belangrikste dokumente wat hulle waarskynlik ooit sal onderteken. Maar tog word die howe té dikwels betrek om uitsluitsel te gee oor betwiste testamente, wat die gevolg is van die slordige opstel daarvan. Hoewel hierdie stelling (met respek) my eie frustrasie met sogenoemde goedkoop of gratis testamente weerspieël, is dit nie my woorde nie. Dit is ’n vryvertaalde aanhaling uit die appèlhofuitspraak in die saak Raubenheimer vs. Raubenheimer en ander. Ek sien dit gereeld in ons praktyk, asook in pos wat ek van lesers ontvang. In laasgenoemde geval is dit gewoonlik te laat om iets daaraan te doen, want die testateur is dan al saliger en onbewus…

Laer produksie in belangriker uitvoerlande, matige internasionale vraaggroei en laer intervensievoorrade lei tot beter internasionale pryse. Ongelukkig kan Suid-Afrikaanse melkboere nie uitsien na beter pryse nie. Volgens die pas gepubliseerde World Dairy Situation-verslag van die Internasionale Suiwelfederasie (ISF) het koeimelkproduksie in 2018 met 2,1% gegroei. Dis effens vinniger as die 2% per jaar vanaf 2010 tot 2018. Vinnige produksiegroei in Indië (+7,8%) en tot ’n mindere mate in Pakistan en Turkye was hoofsaaklik vir die groei in produksie verantwoordelik. Melkproduksiegroei het in die eerste helfte van 2019 in verskeie lande stadiger geword. In die belangrikste suiweluitvoerlande is produksiegroei oor die algemeen laer as in die vorige jaar ( TABEL 1 ). Vir 2019 verwag die ISF lae produksiegroei van sowat 1,8%. Die International Farm Comparison Network (IFCN) verwag egter slegs…

DIEREGESONDHEID PIETER GRIMBEEK PROLAPSE BY VARKE Ek het ’n probleem met een van my varke. Ek het bloedkolle in die hok gesien en dit lyk of die vark se anus uitkom. Wat kan dit wees? Dit kan rektale, vaginale of baarmoederprolapse wees. REKTALE PROLAPS Dit kom meestal by groeiende varke (8 tot 22 weke oud) voor. ’n Deel van die rektum sal sigbaar wees, soms sal ander varke die rektum beskadig of probeer afbyt. Dit gaan gepaard met bloeding en ’n groot geraas. Die vernaamste oorsaak is abdominale drukking, wat veroorsaak dat die rektum na buite die liggaam gedwing word. Moontlike redes hiervoor is: ■ Diarree. ■ Respiratoriese siektes wat hoes veroorsaak (dit kan abdominale druk tot gevolg hê). ■ Inflammasie van die kolon (verskeie siektes). ■ Gladde vloere wat…

Om te verstaan waarom plantdiepte ’n bepalende faktor is, is dit belangrik om na die ontkieming en wortelontwikkeling van ’n mielieplant te kyk. Ontkieming vind plaas wanneer die saad sowat 30% van sy eie gewig in water geabsorbeer het. Die voggehalte dieper in die grond bly egaliger en is daarom guns-tiger vir spoedige ontkieming. WORTELONTWIKKELING Die eerste wortel wat uitkom, is die radikale wortel wat die mielieplant in die grond anker. Daarna volg die seminale wortels, wat dadelik voedingstowwe uit die grond aan die plant voorsien, asook die koleoptiel. Sodra die mielieplant sy kop bo die grond uitsteek en begin fotosinteer, verdun die mesokotiel. Die mesokotiel is die gedeelte tussen die pit en die nodale wortels. Dan word die nodale wortels die hoofwortels wat vir die plant se voeding verantwoordelik…

Om aan die vereistes van goeie rentmeesterskap en boerderypraktyke te voldoen, moet die boer tegnologie verantwoordelik gebruik. As hy dit nie doen nie, kan hy die periode waarin tegnologie doeltreffend is, verkort. Clearfield® -sonneblomme vergemaklik onkruidbestryding aansienlik, maar net as die boer dit volgens voorskrif plant. Die ingeboude onkruiddoderweerstand van Clearfield® - sonneblomme is die gevolg van ’n natuurlike mutasie. (Dié basters is nie geneties gemodifiseer nie. Alle sonneblombasters is GM-vry.) Sonneblombasters met die Clearfield® Plus-eienskap (’n hoë oleïensuurinhoud) ding boon-op uitstekend mee met gewone sonneblomkultivars en bied aan die boer ’n alternatiewe keuse in gewasverbouing sonder dat hy opbrengs per hektaar hoef prys te gee. “Nuwe ontdekkings van nuttige molekules of genetiese eienskappe van plante gebeur nie oornag nie. Die proses om die doeltreffendheid, omgewingsimpak en verbruikersveiligheid van ’n…

Bestaan daar ’n kloof tussen die ek-mens en die ons-mens? Miskien moet ons eers so ’n ietsie uitlig oor elke mens van wie hier gepraat word. Die ek-mens is óf openlik óf op ’n verskuilde manier op homself gerig. Die Nederlandse digter Willem Kloos het op sy eie manier hierdie gesindheid verwoord (vry vertaal): “Ek is ’n God in die diepste van my gedagte en sit in die binneste van my siel op my troon.” Die Bybel verhaal verskeie sprekende voorbeelde van die aanstootlike ek-mens. Kom ons kyk na die portrette van slegs twee: Lukas, die evangelis, vertel die volgende verhaal: Daar was eendag ’n ryk man wat homself gemaklik ryk gevind het binne die vergulde raam van die ekmens. Dit is opvallend hoe dikwels hy die woorde “ek” en…

Mnr. Ben Raath van die Donkerhoek-Tulistoetery by Brits-town, is die eerste ontvanger van die Stefan van Wykwisseltrofee vir die SA Stamboekkudde van die Jaar. In nog ’n prestasie is Donkerhoek-boerderytrust se bul DKH15-263 op 30 April 2018 as wenner van die Vleissentraal en SA Stamboek se Elitebulgroeitoetsklas aangewys. Raath het die trofee op die jaarlikse dinee van die Tuli-beestelersgenootskap ontvang van wyle Stefan van Wyk se dogters, Charne (links) en Ilane.…

NÁ DIE REËN Ten minste was daar toe ’n bietjie reën. Daarvoor is ’n mens innig dankbaar. In KwaZulu-Natal en dele van die Tsitsikamma was daar swaar neerslae, maar elders was dit ongelukkig nie so wydverspreid of swaar soos gehoop is nie (toe die rubriek geskryf is). In die ooste, waar die planttyd min raak, was daar op plekke darem genoeg om te begin plant. Op Ceres, waar ek voor ’n stampvol saal boere sit om die gesprek te lei op die grondsimposium wat LBW saam met die Witzenberg-PALSinisiatief aanbied, kom dié WhatsApp-boodskap van ’n vriend: “Ry deur jou wêreld (in die Noordoos-Kaap) op pad na die skoonfamilie op die plaas (in Griekwaland-Oos). Lekker nat.” Later vertel my pa Sterkstroom het nie eens ’n druppel reën gehad nie. Maar jy…

Ek skryf om vir almal wat tyd gemaak het om ’n Bederfboks vir ’n Boervrou met soveel liefde en omgee te pak, dankie te sê! Ek is een van baie boervroue wat dag ná dag met ’n swaar hart opstaan, maar met ’n glimlag ter wille van haar hartsmense. My foon biep. Dis ’n wildvreemde vrou wat my nommer by ’n vriendin gekry het en wil weet waarheen hulle ons vereniging se bederfpakkies kan stuur en hoeveel nodig is. Inligting word uitgeruil. Dan daag die pakkies op. Groot opgewondenheid heers onder die vroue. Elkeen kry ’n pakkie met haar naam op en elkeen “spog” met haar pakkie vol liefde. Net my pakkie is nêrens in sig nie, maar, soos vroue beplan, is daar darem ’n paar ekstra. Ek neem toe…

’N NASIONALE rampdroogtetoestand is nie in hierdie stadium nodig nie, maar die Oos-, Wes- en Noord-Kaap, asook Limpopo, moes beslis al meer as ’n jaar gelede tot rampgebiede verklaar gewees het. Dít was die slotsom van mnr. Willem Symington, hoof van Agri SA se rampbestuursentrum, op ’n mediakonferensie waar die onrusbarende omvang van die droogte in veral dié provinsies geblyk het. Agri SA het ’n omvattende droogteverslag op die konferensie bekend gestel, waar verskeie bedryfsleiers oor die omvang van die droogte in hul bedrywe gepraat het. Symington het gesê Suid-Afrika het ’n goeie reputasie wat optrede in ander rampsituasies betref, maar daar is ’n gebrekkige vermoë om rampe wat spesifiek deur klimaatstoestande in die landbousektor veroorsaak word, aan te pak. “Die verantwoordelikheid berus hoofsaaklik by die departement van samewerkende regering…

DIE Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap is deur pres. Cyril Ramaphosa aangemoedig om omvattende meerjarige aksieplanne in werking te stel om landbouproduksie te verhoog en voedselsekerheid te verbeter, ondanks herhaalde droogtes. “Maar waar is Suid-Afrika se droogteplan?” Dít was die vraag van me. Annette Steyn, die DA se skaduminister vir landbou, grondhervorming en landelike ontwikkeling, aan Ramaphosa tydens ’n debat in die nasionale vergadering oor probleme en oplossings vir ’n waterskaarsland soos Suid-Afrika. Sy het uitgewys dat Suid-Afrika op 13 Februarie 2018 tot ’n nasionale droogterampgebied verklaar is. Die regering het toe, by monde van dr. Zweli Mkhize, minister van samewerkende regering en tradisionele sake, gesê drie provinsies, insluitend die Wes-Kaap en sommige dele van die Noord-Kaap en Oos-Kaap, word erg geraak en die situasie verbeter nie. “Dit was 18 maande gelede. Die…

H O EWEL die landbou kwytgeskeld is van die eerste fase van die inwerkingstelling van Suid-Afrika se koolstofbelastingprogram, kan dit van 2023 af heeltemal anders vir boere lyk. Mnr. David Farrell van die maatskappy Blue North Sustainability het op die Subtrop-bemarkingsimposium daarop gewys dat die landbou en Eskom wat tans kwytgeskeld is, van 2023 af aanspreeklik sal wees vir koolstofbelasting ingevolge die Koolstofbelastingwet (Wet 15 van 2019) wat in Junie in werking getree het. Die koste van koolstofbelasting vir Eskom sal waarskynlik na die verbruiker deurgegee word. Die belastingheffing wat tans baie matig is, kan opwaarts aangepas word, terwyl belastingtoelae of -kortings waarskynlik sal wegval. Diesel, waarop daar tans 8% koolstofbelasting gehef word, sal ook duurder word. TOEGANG TOT MARKTE Farrell het gesê Suid-Afrika se koolstofbelasting moet met 1 900%…

Hoe gaan julle vertroue in die ontwikkelingsagentskap vestig? Hoe verskil dit van ander inisiatiewe? Daar is nie op die oomblik so iets nie. Ons skep iets waaraan daar ’n groot behoefte is. Daar is nêrens ’n model waar finansiering ingestel is op hulp aan opkomende boere nie. Opkomende boere het geen verwysingspunt nie. Verder wil baie gevestigde kommersiële boere graag help en ’n bydrae lewer – nie net met hul kundigheid nie, maar ook met finansiering. Maar daar is geen node waar hulle saam kan meedoen nie. Dis een van die redes waarom ons ’n model skep waar mense kan bydra; veral diegene wat grondonteiening vrees. Dit word dan ’n punt waarheen geld gekanaliseer kan word, tot voordeel van almal wat in aanmerking kom. Grondhervorming gaan nie verdwyn nie. Met…

DIE tempo van bevolkingsgroei in lande suid van die Sahara beteken dié streek gaan teen die einde van die eeu 40% van die wêreld se werkende bevolking huisves, teenoor die huidige 10%, en boere moet kennis neem van dié verbruikersmark. Dit was die boodskap van dr. James Lappeman van die Universiteit van Kaapstad se Liberty-instituut op die onlangse Subtrop-bemarkingsimposium in Witrivier, Mpumalanga. Lappeman het gesê hoewel Afrika lank die sukkelende stiefkind van die wêreld was vir wie rocksterre geldinsamelingskonserte moes hou, ervaar baie Afrikalande sedert 2000 ’n positiewe groeikoers. Die basis was laag en dit beteken nie die lande is skielik ryk nie. Tog was ses van die snelgroeiendste ekonomieë ter wêreld tussen 2000 en 2010 aldus The Economist in Afrika, toe die vasteland se ekonomie met 70% gegroei en…

Die invoer van grootmaatpakke bevrore hoender moet verbied word, sê die teenstortingsbeweging Fair-Play. Dié soort invoer word deur die departement van gesondheid toegelaat, maar die organisasie sê die pakke word hier ontdooi en die snitte herverpak om plaaslik versprei te word, wat voorkombare gesondheidsrisiko’s skep. “Plaaslike hoendervleis het etikette wat naspeurbaarheid in geval van besmetting verseker. Dit is skandelik dat ingevoerde hoender vaag geëtiketteer kan word as dit van ’n aantal lande kom,” sê FairPlay. Dié organisasie het, in reaksie op die pluimveebedryf se nuwe meesterplan, gesê die staat moet geld vind sodat die departement van landbou, wat verantwoordelik is vir gesondheids- en voedselveiligheidstoetste by buitelandse produksie-aanlegte en van ingevoerde besendings, se inspeksies so goed soos ander lande s’n kan wees. Mnr. Paul Matthew, uitvoerende hoof van die assosiasie van…

Cis-genetika kan seëvier waar GMO’s (geneties gemodifiseerde organismes) voorheen misluk het, mits dit op die regte manier aan die verbruiker oorgedra word. Dié soort tegnologie is ’n tipe biotegnologie wat die proses van selektiewe, natuurlike teling naboots en versnel. Cis-genetiese ontwikkeling hou dus belofte in om doeltreffende oplossings vir voedselproduksie te bring. Tradisioneel behels die teling van spesifieke eienskappe van byvoorbeeld ’n wilde, oeroue appelkultivar in ’n moderne Granny Smith-appel dat die twee organismes deur telers kruisbestuif word om ’n mengsel van die genetiese eienskappe te kry. ’n Groot aantal van hierdie mengsels sal gekweek moet word om te sien watter kruisings wel die verlangde eienskappe van albei kultivars het. Daardie kruisings sal dan verder verbeter moet word met Granny Smith-teelmateriaal sodat slegs die verlangde eienskap van die wilde appelkultivar…

’n Wateroplosbare konsentraat-onkruiddoder, Sendero™ 336 SL (reg.nr. L10569, Wet 36 van 1947), is onlangs tydens Landbouweekblad se besoek aan die Noord-Kaap naby Strydenburg bekend gestel, wat baie suksesvol teen prosopis getoets is. Volgens mnr. Willie Auret, tegniese verkoopsverteenwoordiger vir die landbouchemiese maatskappy Corteva Agriscience, toon proewe dat prosopis suksesvol doodgemaak kán word. “In 1974 was sowat 6 900 ha in die distrik Britstown met prosopis besmet. Dit het binne 17 jaar met 400% toegeneem tot 27 960 ha in 1992.” Hy meen die produk se pluspunt is dat die aminopiraliedverbinding in die samestelling lank neem om in die plant af te breek, wat prosopis deeglik laat vrek en die kanse op hergroei aansienlik verminder. Die proefmateriaal is in 2015 na Suid-Afrika gebring vir lugbespuitingsproewe. Dit word lankal suksesvol in Amerika…

WAT GAAN DIE ROOIBOSBOER VAN DIE TOEKOMS DOEN? Ons sal meer voedingstowwe in die grond moet kry om ons opbrengs te verhoog tot die vlakke wat ons in die verlede behaal het. WAT MAAK JOU BEKOMMERD OOR KLIMAATSVERANDERING? Die grootste bekommernis is dat ons reënval net minder en minder word. Rooibostee is ’n droëlandgewas wat staatmaak op reën. Met minder as 200 mm reën (per jaar) presteer ’n rooibosplant nie goed nie. VAN WIE LEER JY DIE MEESTE OOR BOERDERY? Ek dink ons leer maar die meeste uit ons eie foute. Die rooibosbedryf is ’n klein bedryf waar ons almal nuwe dinge probeer om doeltreffender te boer. Dit is deur hierdie “proewe” dat ons die meeste leer. HOE HET JY DOELTREFFENDHEID OP DIE DROOGBAAN VERBETER? Ek het tydtoestelle (timers) op…

LIGGING Parys, Vrystaat 1 Tradisionele Elite-5-grootkampioen (vyfgang, 6 jaar en ouer), Vlampie’s Aroma. Eienaar: Tokoza SA Boerperdstoetery. Vertoner: Mnr. Lucas van Wyk. 2 Universele grootkampioenmerrie, Mahashi Orlando. Eienaar en vertoner: Mnr. Theunis Pretorius. 3 Universele grootkampioenreun, Klinker Chateau. Eienaar en vertoner: Me. Shannah Mayne. 4 Tradisionele grootkampioenhings, Lang-Carel Jopie. Eienaar: Mnr. Jan van der Wath. Vertoner: Mnr. Begi Xaba. 5 Tradisionele grootkampioenreun, Tokoza Amarok. Eienaar: Tokoza SA Boerperdstoetery. Vertoner: Mnr. Freddie Kosana. Regs is die beoordelaar, mnr. Sias Horn. 6 Universele Elite-5-grootkampioen (driegang, 5 jaar en ouer), Paardekop Voorspoed, en universele kampioenmansryperdruiter, JJ Kemp. Eienaar: Me. Susan Brits (regs). In die middel is me. Doreen van der Merwe. 7 Tradisionele Elite-5-grootkampioenryperd (driegang, 5 jaar en ouer), Joop de la Ray. Eienaar: Mnr. Michael Janse van Rensburg. Vertoner: Mnr. Gerhard Janse…

Volgens die Nasionale Oesskattingskomitee se vooruitskouing wat in Oktober bekend gemaak is, beoog boere om vanjaar sowat 515 350 ha met sonneblomme te beplant. Die verwagte gemiddelde opbrengs is 1,3 t/ha en die oesskatting 680 940 ton. Met die verbruikersvraag na kookolie wat bly groei, lê die antwoord waarskynlik by hoër opbrengste per hektaar. “Sonneblomme het effens agtergeraak met navorsing en ontwikkeling as jy dit met mielies en sojabone vergelyk,” sê mnr. Cobus van Coller, ’n saaiboer van Viljoenskroon in die Vrystaat. “Sonneblomme is belangrik vir risikoverlaging in saaiboerdery hier by ons, maar die opbrengspotensiaal het nie veel verbeter nie. Ons gemiddelde opbrengs op die plaas is sowat 2,2 t/ha. Dit is nie hoër as wat ons 20 jaar gelede op dieselfde plaas behaal het nie.” Winsgewendheid, opbrengs per hektaar…

Stokvis met pesto en amandelkrummels Die vars, geurige pesto en bros amandels pas perfek by die vars witvis. Jy kan ’n aartappelgereg, rys- of koeskoes hierby bedien as jy wil, maar gestoomde aspersies en groenbone hou dit lekker lig en maklik. ■ 6 porsies ferm stokvis ■ Vars suurlemoensap ■ Sout en varsgemaalde swartpeper na smaak ■ 60 ml basiliepesto van goeie gehalte ■ 125 ml vars broodkrummels ■ 100 ml geroosterde, gevlokte amandels ■ 30 ml gesmelte botter ■ Sout na smaak Voorverhit die oond tot 200 °C en voer ’n bakplaat met foelie uit. Smeer liggies met olie. Pak die visporsies met die velkante na onder op die uitgevoerde bakplaat. Drup ’n bietjie suurlemoensap oor elke porsie vis en geur goed met sout en peper. Skep ongeveer 10…

Breedplan en Landbouweekblad se Skoubul van die Jaar behoort aan mnr. Wessel Hattingh, Welcare Brahmane, Frankfort. Dié bul, WWH 16-89, was die skouwenner op die Brahman-expo op Parys. Mnr. Lebogang Bonokwane (30, regs) is as Pick n Pay en Rudd se Ontwikkelende Boer van die Jaar aangewys. Links is mnr. Pim Bijtel van Pick n Pay. Bonokwane boer by Vorstershoop met Bonsmara-Limousin-kruisrasbeeste. Die Schneider-familie van Namibië het twee stertoekennings vir volledige dataaanmelding ontvang, naamlik 4,5 sterre vir hul Brahman- en Simmentaler-stoeterye. Van links is mnr. Reimo Schneider, dr. Hugh Nivison, die besturende direkteur van ABRI, die landbousake-navorsingsinstituut in Australië, van waar hy Breedplan- en verwante tegnologiese dienste lewer, en mnr. Mecki Schneider. Prof. Frikkie Neser (middel) het ’n eerbewys ontvang vir jare lange diens aan die veebedryf. Hy is hoof…

LIGGING Stellenbosch Van die sprekers op die bok-inligtingsdag was, van links, dr. Faffa Malan, bekende veearts, mnre. Samson Morebodi wat op die Bolandse plaas Fairview buite die Paarl met die Saanen-bokke gemoeid is, Breyton Milford van Agri Expo, Etienne van Wyk, ’n bok-en-skaapboer van Marydale in die Noord-Kaap, en Leon Kruger, kleinveekenner en dosent aan die Universiteit van die Vrystaat. Dr. Chris de Bouwer (links) van die Wes-Kaapse departement van landbou op Elsenburg saam met mnre. Clyde Lamberts en Manie Grobler, albei van die departement van landbou op George. Van links is mnr. Cois Harman, beesboer van Noordwes, me. Stephanie Fortuin van Mamre, mnre. Llewellyn Angus, beesboer in die Vrystaat, en Gary Patrice van Saron. Mnr. Llewellyn Angus, Simmentaler-en-Simbrabeesboer van Arlington, was ’n spreker op die beesinligtingsdag. Standard Bank was…

GAUTENG CARLETONVILLE ELANDSVLEI (249), 40 ha, aan Endicept (Edms.) Bpk., van MJ Prop., R2  000 000. GROOTFONTEIN (466), 406 ha, aan T.S.W. Willemstijn, van Junior Jack-boerdery, R5 130  000. HOUTKOP (594), 35  ha, aan Smaldeel-trust, van A.P.S. Steyn, R1 200 000.IQ (674), 339  ha, aan Willemsetrust, van Elandsfonteinboerdery, R4 746 950. JACHTFONTEIN (344), 78  ha, aan M.T. Gama en H.M. Ndlela, van Klaprops 15, R1 200 000. KATDOORNBOSCH (138), 368 ha, aan Katstert-boerdery (Edms.) Bpk., van Aisling-trust, R5 350 000. MODDERFONTEIN (345), 49  ha, aan A.S. Sitole, van H.T. en S.E.C. Esterhuizen, R2  000 000. RIETVALLEI (180), 21 ha, aan PVB Rietvallei (Edms.) Bpk., van Bernard Adshead-trust, R4 600 000. KWAZULU-NATAL ULUNDI RESERVE NO 5 (15824), 21 ha, aan M. Tembriotis, van Empangeni Bird Farm, R1 200 000. UNDERBERG COTSWOLD (1912), 202  ha en VLAK PLAATS (1314), 322  ha, aan Kamgrow (Edms.)…

Die Angustelersgenootskap het sy tevredenheid uitgespreek met die verloop van die sowat 30 veilings onder sy beheer wat van Mei tot Oktober oor die land aangebied is. “Ten spyte van die droogte oor groot dele van die land en politieke onsekerheid is ons baie in ons skik met die jaar se veilingseisoen,” sê mnr. Danie Dames, Angus-rasraadgewer in Bloemfontein. Die gemiddelde prys van manlike diere was R41 000. Volgens Dames toon die vraag na Angusbulle ’n stygende neiging, onder meer vanweë die goeie speenkalfproduksie van die ras, asook die feit dat die Anguskalwers se uitstekende vleisgehalte in voerkraalproduksie en onder ekstensiewe toestande gesog is. ’n Bewuswording onder verbruikers van die ras se vleisgehalte het gelei tot ’n projek waarvolgens Angusvleis vanaf 25 November in uitgesoekte kleinhandelspunte van Wool-worths reg oor…

Landbou-organisasies, boereverenigings, ens., is welkom om die datums van hul byeenkomste aan ons te stuur vir publikasie in die Landboukalender. Stuur die besonderhede aan lbw@landbou.com BOEREDAE 27 NOVEMBER: Wagyu-inligtingstoer, Klein Mariba, Bela-Bela. Yvonne van Tonder, 051 492 1852 of 061 408 4123. 18 JANUARIE 2020: Hooglandstudiegroep se jongbuldag (Simbra en Simmentaler), Ashtonvale, Bethlehem. E-pos: r2ksimbra@gmail.com 23 JANUARIE 2020: Vinproinligtingsdag, Kaapstadse Internasionale Konvensiesentrum. Wanda Augustyn, 021 276 0458, e-pos: wanda@wineland.co.za, web: www.vinpro.co.za 7 MAART 2020: Rouxvilleboeredag. Werner Lombaard, 082 829 9565, web: www. rouxvilleboeredag.co.za KONFERENSIES 24-25 DESEMBER: Die Instituut vir Navorsingsingenieurs en -wetenskaplikes se internasionale konferensie oor voedsel en landbou-ingenieurswese, Kaapstad.E-pos: info@theires.org, web: www.theires.org 20-23 JANUARIE 2020: Gesamentlike kongres van die Grondkundevereniging van SA, die Suid-Afrikaanse Vereniging vir Gewasproduksie, die Suider-Afrikaanse Vereniging vir Onkruidwetenskap en die Vereniging vir Tuinbouwetenskappe. Bloemfontein. Tema:…