Indholdsfortegnelse for Huisgenoot: Het jy Geweet? - Jou Liggaam i Huisgenoot

HOEKOM SO BAIE BENE? ONDERSTEUNING Die menslike skelet bestaan uit meer as 200 bene, en die hoofdoel daarvan is om die liggaam vorm en ondersteuning te gee. Dit hou jou lyf regop en bestendig en beskerm jou organe. BEWEGING Die skelet is nie ’n onbeweeglike, rigiede struktuur nie. Danksy gewrigte kan dit baie bewegings uitvoer. Gewrigte is punte waar twee of meer bene mekaar ontmoet, en saam met spiere (sien bladsy 16) maak dit beweging moontlik. Jou gewrigte word ingedeel volgens die tipe beweging wat dit toelaat. SOORTE GEWRIGTE • Glygewrig: Dis in dele van jou lyf soos jou pols, enkel en tussen jou rugwerwels en laat slegs ’n effense, sweefbeweging toe. • Koeëlgewrig: Dit word in die skouers en heupe aangetref en laat baie beweging toe. • Draaigewrig: Aan die…

TANDE AAN DIE BOKAAK, TANDE AAN DIE ONDERKAAK SOORTE TANDE • Mense het twee stelle tande: 20 primêre tande, wat baba-of melktande genoem word, en 32 permanente of volwasse tande. • Volwasse tande ontwikkel wanneer ’n persoon tussen ses en 12 jaar oud is. Dit vervang die babatande wat uitval. • Kinders het agt kiestande, volwassenes het 12. Grootmense het ook agt premolare, wat kinders nie het nie. • Volwassenes het vier soorte tande. Snytande of voortande is die agt tande aan die voorkant, bo en onder, van die mond. Jy gebruik dit om happies van jou kos af te byt. Oogtande is die vier skerpste tande en word gebruik om kos te skeur. Die agt premolare of voorkiestande word gebruik om kos te kou en te maal. Die 12 kiestande,…

DIE DRIE DELE VAN DIE BREIN 1 SEREBRUM Die grootste deel van die brein is die serebrum. Dit bestaan uit twee helftes (hemisfere) en is verder verdeel in vier areas of lobbe: die frontale lob, pariëtale lob, oksipitale lob en temporale lob. 2 SEREBELLUM Die serebellum (kleinbrein) is onder die agterkant van die serebrum geleë. Dis die tweede grootste deel van die brein. 3 BREINSTAM Dié betreklike klein, maar belangrike deel van die brein sluit in die medulla oblongata en die pons. Albei beheer lewensbelangrike funksies. HET JY GEWEET? Die brein gebruik meer energie as enige ander orgaanin die liggaam. Dit beweeg dalk nie maar gebruik 20% van die liggaam se energie. Diemeeste daarvan word deur dieneurone (senuselle) gebruik om boodskappe na ander selle te stuur. DIE BREINHELFTES Die linkerhelfte…

DIE UITWERKING VAN ADRENALIEN As ons in opwindende of gevaarlike situasies beland, word groot hoeveelhede adrenalien in ons liggaam vrygestel wat ons help om dadelik op die situasie te reageer. Die hormoon maak ons vinniger en sterker en verminder ons vermoë om pyn te voel. HIER WORD DIT VERVAARDIG Adrenalien is een van talle hormone wat in die byniere vervaardig word. Die byniere weeg elk 5 gram en pas soos ’n klein hoedjie bo-op ons niere. HETJY GEWEET? Sintetiese adrenalien kan lewens help red. Dit word gebruik om hartpasiënte te behandel, asook mense met ’n hewige, lewensbedreigende allergiese reaksie. WAT IS DIE VEG-OF-VLUG-REAKSIE? Dié beskrywing word gebruik om die liggaam se reaksie op stresvolle situasies te verduidelik. Dit laat ons óf van so ’n situasie vlug óf bly om daarteen…

HOE ONS SIEN Lig weerkaats in ’n reguit lyn van ’n voorwerp tot in die oog deur die kornea en pupil. Dit beweeg dan deur die lens, wat dit aan die agterkant van die oog fokus. HET JY GEWEET? Ons oë maak heeldag trane om dit gesond en skoon te hou. As ons huil, word die trane egter so baie dat dit by ons wange begin afloop. DIE VOORKANT Dit is wat jy sien as jy voor die spieël staan en jou oog bekyk. Net die volgende dele is sigbaar: DIE AGTERKANT VAN DIE OOG HOE DIE RETINA WERK Die retina omskep die lig wat daarop val in boodskappe wat die brein kan verstaan. Dit bevat twee soorte selle wat ons help sien. STAFIES is ligsensitief en help ons om in…

MAAR HOE RUIK JY? Danksy jou neus kan jy ruik. Die reuksintuig is nou verwant aan die smaaksintuig en is afhanklik van haaragtige uitgroeisels of silia wat in die weefsel of epiteelselle van ons neusholte (die binneste deel van ons neus) voorkom. KAN JY NOU MEER? Die reuk-en smaaksintuig werk saam. Wanneer jou neus toe is en jy niks kan ruik nie, smaak die kos ook nie vir jou so lekker nie. HET JY GEWEET? Mense wat glad nie kan ruik nie, ly aan ’n toestand wat ons anosmie of reukverlies noem. KAN JY DIT GLO? Reuke word dikwels met die dinge verbind wat ons onthou. Die reuk van springmielies laat jou byvoorbeeld aan ’n rolprent dink en die geur van ’n sekere soort parfuum laat jou aan ’n bepaalde…

UITWERKING VAN LAG OP JOU LIGGAAM Lag betrek verskeie streke van die brein. Wat gebeur met jou brein wanneer iemand ’n grap vertel? • Wanneer jy ’n grap hoor, word jou brein se frontale lob aktief en die grap word deur die linkerkant van jou brein ontleed. • Die regterhemisfeer van jou brein werk dan om te verstaan wat die grap snaaks maak. • Breingolwe versprei na die sensoriese verwerkingsarea van die oksipitale lob. • Motoriese dele word gestimuleer en jy lag. HET JY GEWEET? Lag word ingesluit by praktyke soos joga en meditasie, en baie hospitale wêreldwyd neem hansworse in diens om pasiënte te help beter voel en word. BRONNE: MAYOCLINIC.ORG, TIME.COM, SHARECARE.COM, CHILDHOODBECKONS.COM, KIDSACTIVITIESBLOG.COM, JOKES4US.COM, HOWSTUFFWORKS.COM, GRANDPARENTS.COM…

BELANGRIK Gaan gereeld die items in jou noodhulpkissie na om seker te maak alles wat jy kan nodig kry, is nog daarin; dalk is iets intussen al gebruik! Gaan terselfdertyd na of van die medisyne nie al hul vervaldatum bereik het nie. Skryf op ’n plakker aan die binnekant van die kissie die datum waarop jy laas die vervaldatums en inhoud nagegaan het. HET JY GEWEET? Die noodhulpkissie is ’n belangrike hulpmiddel vir geringe beserings, maar as ’n groot ongeluk plaasvind, moet jy hulp ontbied. As daar ’n mediese noodgeval is, skakel die tolvrye nommer 10177. Jy kan ook 112 vanaf enige selfoon bel. KIES DIE REGTE KRUIS Die ISO (Internasionale Standaardeorganisasie) bepaal ’n wit kruis op ’n groen agtergrond moet op noodhulpkissies verskyn. Net die Rooi Kruis gebruik ’n…

STRUKTUUR VAN ’N DYBEEN Soos by die meeste ander bene is sy vier hoofdele die periosteum, kompakte been, sponsbeen en beenmurg. HET JY GEWEET? Die femur (dybeen) is die langste en sterkste been in die menslike liggaam. BESKERM JOU BENE SÓ • As jou liggaam nie genoeg kalsium het nie, sal dit kalsium uit jou bene opneem, en dan sal dit nie so sterk wees nie. Dis ’n goeie rede om melk pleks van gaskoeldrank te drink! • Kry genoeg vitamien D in deur gebalanseerd te eet en gereeld in die son te kom. • Groente en vrugte is goed vir beengesondheid. • Doen gereeld oefening. ROOI BEENMURG Dit vorm byna al ons bloedselle. Die hoofsoorte is wit-en rooibloedselle en bloedplaatjies. Rooi beenmurg vervaardig so 2 miljoen rooibloedselle elke sekonde!…

HET JY GEWEET? Jy bewe wanneer jy koud kry, want jou brein sê vir jou spiere hulle moet beweeg om jou te help warm word. HOE LYK ’N SPIER? Spiere bestaan uit lang, silindriese selle wat vesels genoem word. Spiere word met senings aan die bene verbind. O, EINA! Was jy al seer ná ’n strawwe oefensessie? Daar is twee redes voor. In die eerste plek bou melksuur op in jou spiere, wat ’n brandgevoel veroorsaak. Maar die melksuur is binne ’n uur uit jou stelsel. Die styfheid die dag ná die oefening is omdat jou spiere klein skeurtjies opdoen. Jy voel seer en styf terwyl jou liggaam dit gesond maak. HET JY GEWEET? Wanneer jy wakker is, hou die spiere in jou nek en rug jou kop regop. As…

WAARUIT BESTAAN BLOED? WAT DOEN BLOED? Bloed is ’n spesiale vloeistof met verskillende doeleindes wat die menslike liggaam help funksioneer. • Dit VERVOER SUURSTOF vanaf die longe na die res van die liggaam. • Dit NEEM VOEDINGSTOWWE na die selle wat dit nodig het binne-in jou organe. • Dit VERVOER KOOLSTOFDIOKSIED na die longe waar jou liggaam daarvan ontslae raak deur dit uit te asem. • Dit help jou liggaam om te VEG teen kieme en infeksies. • Dit reguleer LIGGAAMSTEMPERATUUR en hou jou liggaamsweefsel gesond. • Dit VERWYDER AFVALSTOWWE uit die selle. ONS BLOED IS NIE DIESELFDE NIE Daar is agt bloedgroepe (A+, A-, B+, B-, O+, O-, AB+, AB-). Jou gene, wat jy van jou ouers geërf het, bepaal nog voordat jy gebore is in watter een van…

GEBRUIK EK DAN NIE ALBEI NIE? Ja, jy gebruik die linker-én die regterkant van jou brein. Albei help jou om dinge te onthou, in te neem wat jy om jou sien, nuwe dinge te leer en besluite te neem. Maar die twee kante van jou brein doen dit op verskillende maniere. Wanneer jy met jou linkerbrein dink, sal jy die volgorde van dinge onthou wanneer jy leer, en wanneer jy met jou regterbrein dink, sal jy eerder die beelde of kleure onthou van wat jy leer. KENMERKE VAN REGTERBREINDENKE • Holistiese denke. Jy sien die groot prentjie. • Intuïsie. Jy luister na jou instink. • Kreatiwiteit. Jy skep graag dinge. • Jy stel belang in kuns en musiek. • Verbeelding is vir jou belangriker as feite. • Jy is avontuurlustig.…

DIE DRIE LAE VAN ’N TRAAN WAT LAAT DIE TRANE VLOEI? 1. As jy hartseer is, registreer dit in ’n deel van die brein bekend as die serebrum. 2. Die serebrum stuur seine na die endokriene stelsel (’n stelsel wat stowwe binne jou liggaam laat afskei). 3. Die endokriene stelsel stel chemiese stowwe bekend as hormone na die oogarea vry. 4. Die hormone prikkel die traankliere om emosionele trane te vorm. Dit kan dan ’n klomp trane op een slag produseer, nes ’n fonteintjie. HOE HELP HUIL ONS? • Volgens navorsing bevat emosionele trane, anders as ander trane, ’n natuurlike pynverligter wat fisieke en emosionele pyn verminder. • Navorsers het bevind emosionele trane bevat hoë vlakke van streshormone. Huil raak van dié hormone ontslae. • Studies wys huil kan tot…

MAAR HOE PROE JY? As ’n mens na die oppervlak van die tong kyk, sien jy baie uitsteekseltjies. Hulle word die smaakpapille of smaakknoppies genoem. Die smaakbekers in die papille is die eintlike smaakorgane, en stowwe in die kos wat ons eet, prikkel hulle. Die senuwees stuur die inligting (boodskappe of impulse) na die brein, wat dit beskou as die waarneming van smaak. Jy proe dan wat jy eet. Die meeste smaakknoppies is bo-op die tong geleë, maar ’n mens kry ook smaakknoppies onder die tong en oral in die mond. Daar is verskillende soorte smaakknoppies vir verskillende smake – sout, soet, suur en bitter. Party mense voeg selfs ’n vyfde smaak by: umami. Dit is ’n leenwoord uit Japannees en verwys na ’n aangename souterige smaak. Sampioene is ’n…

VITAMIEN A HELP MET • algemene groei en ontwikkeling. • gesonde vel, oë en immuunstelsel. • die herstel van weefsel en been. VITAMIEN B Daar is agt B-vitamiene: B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9 en B12. HELP MET • die vervaardiging van suurstofdraende rooibloedselle. • die gesond hou van die hart, spiere, brein en senuwees. VITAMIEN C HELP MET • die bou van gesonde spiere, been, bindweefsel, vel, tande, tandvleis en breinfunksie. • genesing en die beskerming van selle. VITAMIEN D HELP MET • die bou van gesonde bene, tande en spiere. VITAMIEN E HELP MET • die beskerming van selle teen skade. • die bou van gesonde vel, oë en immuunstelsel. VITAMIEN K HELP MET • die genesing van wonde en seerplekke. TWEE SOORTE Vitamiene word geklassifiseer as…

HOEVEEL KOS KAN JY OP EEN SLAG VERORBER? Jou maag is gevorm soos die letter J, en wanneer jy eet, strek dit soos ’n rek. Wanneer dit leeg is, het dit ’n volume van slegs sowat 5 teelepels, maar afhangende van hoeveel jy eet, kan dit tot 80 keer so groot word, wat beteken dis gelykstaande aan 3 tot 4 liter kos. HOEKOM HET ONS DAN VINGERAFDRUKKE? Ons vingerpunte speel ’n baie belangrike rol in aanraking, sodat jy voorwerpe kan voel wat jy in jou hande hou en dinge soos rekenaarsleutelborde en selfone met jou vingers kan bedryf. As jy dit nie gehad het nie, sou dit voel asof jy heeltyd handskoene dra. Ook die patroon van jou vingerafdrukke het ’n beskermende funksie. Dit voorkom wrywing tussen jou vel en…

STRUKTUUR VAN ’N SKELETSPIER Elke skeletspier bevat verskeie veselbondels. Elke bondel bestaan uit lang en dun spiervesels, ook spierselle genoem. Elke spiervesel bestaan weer uit miofibrille, fyn buisies met proteïenfilamente (drade). KAN JY DIT GLO? • Jou liggaam bevat meer as 650 spiere. • Jy gebruik 17 spiere om te glimlag en 43 om te frons. • Spiergeheue veroorsaak dat spiere “onthou” as ons iets oor en oor doen. Hoe meer jy klavier speel of ’n rugbybal oor die pale skop, hoe beter raak jy dus daarin. • ’n Spierkramp is wanneer ’n spier saamtrek, maar nie weer ontspan nie. • Gladdespiere kom ook in die haarsakkies voor en laat jou hare rys. • Van die energie wat spiere laat beweeg, beland in die liggaam as hitte. Spierbeweging help dus…

MOENIE GROOT-KOP KRY NIE Mense se skedels verskil in grootte, afhangende van of hulle manlik of vroulik is. Mans se skedels is geneig om swaarder, groter en dikker as vroue se skedels te wees. Vroulike skedels is ronder en die kakebeen steek minder uit. FLITS FEITE 37,2 BILJOEN Die getal selle in ’n volwasse mens se liggaam. 4 Die naels op jou vingers groei vier keer vinniger as jou toonnaels. 6 Jou bene is ses keer sterker as ’n stuk staal van dieselfde gewig. 67 Die gemiddelde getal spesies van bakterieë wat wegkruip in die menslike naeltjie. HET JY GEWEET? Die manier waarop ons kou, isgegrond op watter ons domiis. Regshandige nante hand mense neig om kos aan dieregterkant van hul mond tekou, terwyl linkshandiges aandie linkerkant kou. VOETE WAT…

LIG SOOS ’N VEERTJIE Staan in ’n deuropening met jou arms na albei kante uitgestrek en druk daarmee teen die deurraam asof jy dit wil wegstoot. Doen dit vir ’n minuut en stap dan weg met jou arms wat langs jou sye hang. Begin jou arms vanself oplig? Vreemd, nè? LINKS EN REGS Die linkerkant van jou brein het sowat 186 meer neurone (senuweeselle) as die regterkant. Voel jou kop ’n bietjie swaar aan die een kant? KAN JY DIT GLO? • Dink aan ’n nommer van 1 tot 10 en maal dit met 9. • As dit ’n tweesyfernommer is, tel die syfers bymekaar. • Trek nou 5 af. • Stel vas watter letter in die alfabet ooreenstem met die syfer wat jy op die ou end kry (byvoorbeeld:…

HET JY GEWEET? Jou hart kan vyf tot sewe liter bloed per minuut of 7 600 liter per dag pomp. JOU POLSSLAG Twee van die plekke waar jy jou polsslag kan voel, is op die belangrikste are aan die kant van die nek en aan die binnekant van die pols naaste aan die duim. Elke maatslag behels die sametrekking en ontspanning van die hartspier. Wat jy voel, is die pompaksie van jou bloed soos dit deur jou liggaam gestuur word. • Om uit te vind hoe vinnig jou hart klop, gebruik ’n horlosie met ’n minuutwyser en tel hoeveel slae jy per minuut voel. Die polsslag van ’n kind wat rustig is, is ongeveer 90 tot 120 per minuut. Vir volwassenes is dit ongeveer 72 per minuut. Dit neem toe…

HOE WERK DIT? Jou vel bevat senuselle of reseptore wat aanraking kan voel. Die reseptore stuur boodskappe na die brein om dit in te lig dat die vel aangeraak word. Die hoofreseptore is: • TERMORESEPTORE dra inligting oor temperatuur oor; • MEGANORESEPTORE voel drukking, vibrasies en tekstuur. Sekere dele van die liggaam is sensitiewer as ander, want hulle het meer senuselle of senueindpunte. As jy jou tong per ongeluk raak byt, is dit baie seer, want baie senu-eindpunte in jou tong is sensitief vir pyn. • Ons het ook SENSORIESE RESEPTORE binnein ons lyf, soos in die spiere, beendere, gewrigte en bloedvate. IN DIE VEL Die boonste, sigbare laag van jou vel is die EPIDERMIS of opperhuid. Nuwe selle word elke twee tot vier weke in die onderste laag van…

JOU OOR BESTAAN UIT DRIE DELE DIE BUITEOOR Dis die deel wat ons kan sien en bestaan uit kraakbeen wat met vel bedek is. DIE MIDDELOOR Dit sluit in die baie belangrike trommelvlies of oordrom, asook die kleinste beentjie in die menslike liggaam, die stiebeuel. DIE BINNEOOR Dit sluit in die koglea, wat verantwoordelik is vir die omskakeling van klank in boodskappe wat na ons brein gestuur word. Dis ook hier waar die ewewigsorgaan by die halfsirkelkanale aangetref word, wat ons help om ons balans te hou. BESKERM JOU ORE! • Dra altyd oorpluisies in ’n lawaaierige omgewing, soos by ’n rockkonsert. • Hou die volume van jou oorfone op medium, anders kan dit mettertyd skade veroorsaak – veral as jy jou musiek kliphard stel. • Moenie iets in jou…

ALGEMENE ALLERGIEË ASEMHALINGSTELSEL EN OË • Seisoenaal • Stuifmeelallergie • Mufallergie • Stofallergie • Hondallergie  B Katallergie Hooikoors en asma is algemene reaksies op allergieë van die asemhalingstelsel. KOS • Suiwelallergie • Eierallergie • Koringallergie • Neutallergie • Visallergie • Skulpvisallergie • Soja-allergie VEL • Allergieë vir sekere plante • Allergieë vir inseksteke en -bytplekke • Nikkelallergie • Sonallergie • Allergieë vir kosmetiese middels Sommige allergieë kan velsimptome veroorsaak soos ekseem of jeukbulte. ANDER ALLERGIEË • Medisyneallergieë, bv. vir aspirien of penisillien • Dwelmallergieë • Allergieë vir sommige chemiese stowwe HET JY GEWEET? Stowwe wat allergiese reaksies veroorsaak, soos stuifmeel of bysteke, word allergene genoem. SEISOEN- ALLERGIEË As jy sekere tye van die jaar nies en hoes en jou neus en oë jeuk, ly jy dalk aan ’n seisoenallergie. ALLERGIEË…